Özet
AHMED YÜKSEL ÖZEMRE’NİN HASRETİNİ ÇEKTİĞİM ÜSKÜDAR ADLI ESERİNDE ÜSKÜDAR MAHALLE KÜLTÜRÜNDE ÂDÂB-I MUÂŞERETİN DİLSEL GÖRÜNÜMLERİ: HİTAP BİÇİMLERİ ve KALIP SÖZLER
Bu çalışmada Ahmed Yüksel Özemre’nin Hasretini Çektiğim Üsküdar adlı eserinde yer alan âdâb-ı muâşeret unsurlarının dilsel görünümleri incelenmektedir. Çalışmanın amacı, eski Üsküdar mahalle kültüründe önemli bir yere sahip olan âdâb-ı muâşeret anlayışının hitap biçimleri ve kalıp sözler aracılığıyla dile nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde yürütülmüş; veri toplama yöntemi olarak doküman incelemesinden, verilerin çözümlenmesinde ise içerik analizinden yararlanılmıştır. Eserde yer alan selamlaşma ve hâl-hatır sorma ifadeleri, hitap biçimleri, dua ve temenni kalıpları, misafirlik ve ikram ifadeleri, esnaf ve ticaret hayatına ilişkin kalıp sözler, hasta ziyareti ve taziye ifadeleri ile Üsküdarlılık ve sosyal nezâket unsurları değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda hitap biçimleri ve kalıp sözlerin yalnızca iletişimsel işlevler üstlenmediği; saygı, nezâket, dayanışma, toplumsal aidiyet ve kültürel hafızanın aktarılmasında da önemli roller oynadığı belirlenmiştir. Eserdeki dilsel unsurların eski Üsküdar mahalle kültürünün sosyal yapısını, değerler sistemini ve kişiler arası ilişki biçimlerini yansıttığı görülmüştür. Bu yönüyle çalışma, dil-kültür ilişkisi çerçevesinde âdâb-ı muâşeretin dilsel boyutunu ortaya koymayı ve pragmatik, sosyodilbilimsel ve kültürel incelemelere katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Ahmed Yüksel Özemre, Hasretini Çektiğim Üsküdar, âdâb-ı muâşeret, hitap biçimleri, kalıp sözler, söz-eylem kuramı, nezâket kuramı