Özet
Türk Gölge Oyununda Kültürel Katmanlaşma: Hacivat-Karagöz Tipolojisinin Hurro-Hitit İkonografisi ve Antep "Haneg" Geleneği Bağlamında Etno-Arkeolojik Bir Okuma Denemesi
Karagöz bir Türk Gölge Oyunu olarak tanınır olmakla birlikte, kökenine ilişkin farklı önerilerde bulunulmuştur. And geniş kapsamlı çalışmasında oyunun karakterlerini, diyalog ve hiciv repertuvarını, ikonografik özelliklerini derlemiş, Türk halkının seyirlik gösterisi açısından tarihsel gelişimini ayrıntılarıyla anlatmış, ancak kökenini Anadolu dışında Mısır’a, Eyyübi dönemine bağlamıştır. Yavuz dönemindeki popülerliği, tarih dışı ikonografik özellikleri ve Mısır fethi üzerinden bir saray eğlencesi haline gelmesi bu seyirlik oyununun “dışardan” getirilmiş gibi anlaşılmasını kolaylaştırmıştır. Ayrıca bazen Greko-Romen kültürleriyle, Kapadokya’da yaygın mimus kaba halk komedi sanatıyla ilişkiselliği de tartışılmıştır. Ancak Hacivat-Karagöz tiplemesi ister gölge oyunu, ister orta oyunu formatında olsun ikonografisi, atışma biçimleri, dil, söz ve figüratif sanat ile Haneg yapma tarzları, yerli bir arka palana gönderme yapıyor gibidir. Gölge oyununun oyun materyali, yapım tekniği ve boyama şekli ile perde arkası ışık yansıtma geleneği ise bizi uzak diyarlara, Çin-Malezya gibi Uzak Doğuya götürüyor. Bu bağlamda Anadolu’nun Tarihöncesi ikonografisi ile uzak doğu oyun sanatını bir araya getirme potansiyeli olan yegâne kültür, Çin Seddinin dibinden kalkıp gelerek Anadolu’yu yurt edinen Türk kültürü olmalıdır. Şu halde Hacivat-Karagöz gölge oyununun bu iki uzak geçmişine arkeolojik bir perspektifle incelemek ve bu bireşimin tarihsel seyrini ortaya koymak gerekir. Bu zorlu yolculuğu yapabilmek için bu çalışmada arkeolojik, antropolojik, eskiçağ dilleri ile etno-arkeolojik yöntemler denenmiştir. Kültürel katmanlaşma sadece dikey, zamansal bir stratigrafi değil, yatay düzlemde anımsama ve ötekini içinde taşıma bağlamında farklı özne ve nesnelerin sürekli etkileşim halinde olan bir dolanıklık sürecidir de. Dolayısıyla bu çalışmada Hacivat-Karagöz seyirlik oyununun, dünü-bugünü bu dolanık ilişkisellik ve etkileşim süreci bağlamında da tartışılacaktır.
Anahtar Kelimeler
Hacivat-Karagöz, Seyirlik Oyun, Hitit Ortostatları, Festival, Haneg, Gülmece, İkonografi