Özet
FUZÛLÎ’NİN TÜRKÇE GAZELLERİNDE CEMAL VE CELAL TECELLİLERİ (DÖNGÜSÜ/BİRLİĞİ)
Bu çalışmada, Klasik Türk şiirinin ve tasavvuf edebiyatının zirve şahsiyetlerinden olan Fuzûlî’nin Türkçe gazelleri, İslam ontolojisinin ve tasavvuf düşüncesinin temel yapı taşlarından olan “cemal” (ilahi lütuf, güzellik) ve “celal” (ilahi kahır, azamet) tecellileri çerçevesinde incelenmiştir. Divan şiirinde âşığın cefa, ızdırap, ok ve ayrılık yaraları karşısındaki tutumunun tasavvufi nedenleri, şairin beyitlerinde erittiği dini-nakli kaynaklar ışığında metodolojik olarak anlaşılmaya çalışılmıştır. Araştırma kapsamında Fuzûlî’nin Türkçe gazellerindeki celal ve cemal tecellilerini konu alan beyitler tespit edilmiş, bu beyitlerden konuyu en iyi yansıtanlar Kur’an-ı Kerim’deki ilgili ayetler ve hadis-i şerifler ışığında tasavvufi bakış açısıyla şerh edilmiş, uygun dokuz tematik ana başlık altında tasnif edilmiştir. Çok sayıda benzer beyitle karşılaşıldığında bazıları şerh edilmiş diğer beyitler şerh edilmeden verilmiştir. İnceleme neticesinde; bela ve sıkıntıları arınma ve manevi terakki vesilesi gören, maddi dünyadan vazgeçerek, Allah’ta yoklukta (fenafillah) huzura ve gerçek aşka eren tasavvuf fikirlerinin Fuzûlî’nin gazellerinde sık işlendiği ve Fuzûlî’nin şiir estetiğinde celal ve cemali birbirini yok eden iki zıt kutup olmaktan çıkardığı görülmüştür. Aksine bu kavramların, coincidentia oppositorum (zıtların birliği) ilkesi gereğince birbirini doğuran, tamamlayan ve kulu kesret karanlığından çekip vahdet nuruna ulaştıran ilahi birer terbiye metodu kabul edildiği görülmüştür. Şairin ızdıraba yüklediği tasavvufi ve felsefi anlam, insan psikolojisinin keder ve neşe arasındaki ontolojik serüvenine bütüncül bir derinlik kazandırmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Fuzûlî, tasavvuf, gazel, cemal ve celal, kahır ve lütuf, zıtların birliği, kesret ve vahdet.