Türk Gölge Oyununda Kültürel Katmanlaşma: Hacivat-Karagöz Tipolojisinin Hurro-Hitit İkonografisi ve Antep "Haneg" Geleneği Bağlamında Etno-Arkeolojik Bir Okuma Denemesi
(Cultural Layering in Turkish Shadow Play: An Ethno-Archaeological Reading Attempt of the Hacivat-Karagoz Typology in the Context of Hurro-Hittite Iconography and the Antep "Haneg" Tradition
)
|
Yazar
|
:
Dr. Öğr. Üyesi Eyyüp Ay
|
|
|
Türü |
:
Telif
|
|
Baskı Yılı |
:
14
|
|
Sayı |
:
44
|
|
Sayfa |
:
13-24
|
Özet
Karagöz bir Türk Gölge Oyunu olarak tanınır olmakla birlikte, kökenine ilişkin farklı önerilerde bulunulmuştur. And geniş kapsamlı çalışmasında oyunun karakterlerini, diyalog ve hiciv repertuvarını, ikonografik özelliklerini derlemiş, Türk halkının seyirlik gösterisi açısından tarihsel gelişimini ayrıntılarıyla anlatmış, ancak kökenini Anadolu dışında Mısır’a, Eyyübi dönemine bağlamıştır. Yavuz dönemindeki popülerliği, tarih dışı ikonografik özellikleri ve Mısır fethi üzerinden bir saray eğlencesi haline gelmesi bu seyirlik oyununun “dışardan” getirilmiş gibi anlaşılmasını kolaylaştırmıştır. Ayrıca bazen Greko-Romen kültürleriyle, Kapadokya’da yaygın mimus kaba halk komedi sanatıyla ilişkiselliği de tartışılmıştır. Ancak Hacivat-Karagöz tiplemesi ister gölge oyunu, ister orta oyunu formatında olsun ikonografisi, atışma biçimleri, dil, söz ve figüratif sanat ile Haneg yapma tarzları, yerli bir arka palana gönderme yapıyor gibidir. Gölge oyununun oyun materyali, yapım tekniği ve boyama şekli ile perde arkası ışık yansıtma geleneği ise bizi uzak diyarlara, Çin-Malezya gibi Uzak Doğuya götürüyor. Bu bağlamda Anadolu’nun Tarihöncesi ikonografisi ile uzak doğu oyun sanatını bir araya getirme potansiyeli olan yegâne kültür, Çin Seddinin dibinden kalkıp gelerek Anadolu’yu yurt edinen Türk kültürü olmalıdır. Şu halde Hacivat-Karagöz gölge oyununun bu iki uzak geçmişine arkeolojik bir perspektifle incelemek ve bu bireşimin tarihsel seyrini ortaya koymak gerekir. Bu zorlu yolculuğu yapabilmek için bu çalışmada arkeolojik, antropolojik, eskiçağ dilleri ile etno-arkeolojik yöntemler denenmiştir. Kültürel katmanlaşma sadece dikey, zamansal bir stratigrafi değil, yatay düzlemde anımsama ve ötekini içinde taşıma bağlamında farklı özne ve nesnelerin sürekli etkileşim halinde olan bir dolanıklık sürecidir de. Dolayısıyla bu çalışmada Hacivat-Karagöz seyirlik oyununun, dünü-bugünü bu dolanık ilişkisellik ve etkileşim süreci bağlamında da tartışılacaktır.
Anahtar Kelimeler
Hacivat-Karagöz, Seyirlik Oyun, Hitit Ortostatları, Festival, Haneg, Gülmece, İkonografi
Abstract
Although Karagoz is recognized as a Turkish Shadow Play spectacle, various proposals have been made regarding its origins. In his comprehensive study, And compiled the characters of the play, its dialogue and satirical repertoire, and its iconographic features, detailing its historical development as a folk spectacle of the Turkish people, yet he linked its origins to Egypt during the Ayyubid period, outside of Anatolia. Its popularity during the Yavuz era, its ahistorical iconographic features, and its transformation into a court entertainment through the conquest of Egypt have facilitated the perception of this spectacle as having been "imported" from abroad. Additionally, its connections to Greco-Roman cultures and the mimus—a coarse folk comedy art widespread in Cappadocia—have also been discussed. However, the Hacivat-Karagöz typology, whether in shadow play or “orta oyunu” format, appears to reference a local background through its iconography, forms of banter, language, verbal expressions, figurative art, and styles of Haneg-making. Furthermore, the play's material, production technique, painting style, and the tradition of backstage light projection lead us to distant lands, such as the Far East of China and Malaysia. In this context, the sole culture capable of uniting Anatolia's prehistoric iconography with Far Eastern play art must be the Turkish culture, which originated from the base of the Great Wall of China and settled in Anatolia as its homeland. Therefore, it is necessary to examine the Karagoz Shadow Play from an archaeological perspective in relation to these two distant pasts and to elucidate the historical trajectory of this synthesis. To undertake this challenging journey, this study employs archaeological, anthropological, ancient languages, and ethno-archaeological methods. Cultural layering is not merely a vertical, temporal stratigraphy, but also a process of entanglement in the horizontal plane, involving remembrance and the carrying of the other within, where different subjects and objects are in constant interaction. Accordingly, this study will also discuss the Hacivat-Karagöz spectacle's past and present within the context of this entangled relationality and interaction process.
Keywords
Hacivat-Karagoz, Spectacle Play, Hittite Orthostats, Festival, Haneg, Humor, Iconography