FUZÛLÎ’NİN TÜRKÇE GAZELLERİNDE CEMAL VE CELAL TECELLİLERİ (DÖNGÜSÜ/BİRLİĞİ)
(THE MANIFESTATIONS OF JAMAL AND JALAL IN FUZÛLÎ’S TURKISH GHAZALS (THEIR CYCLE/ UNITY)
)
|
Yazar
|
:
Emre KARABOYUN
|
|
|
Türü |
:
Telif
|
|
Baskı Yılı |
:
14
|
|
Sayı |
:
46
|
|
Sayfa |
:
131-164
|
Özet
Bu çalışmada, Klasik Türk şiirinin ve tasavvuf edebiyatının zirve şahsiyetlerinden olan Fuzûlî’nin Türkçe gazelleri, İslam ontolojisinin ve tasavvuf düşüncesinin temel yapı taşlarından olan “cemal” (ilahi lütuf, güzellik) ve “celal” (ilahi kahır, azamet) tecellileri çerçevesinde incelenmiştir. Divan şiirinde âşığın cefa, ızdırap, ok ve ayrılık yaraları karşısındaki tutumunun tasavvufi nedenleri, şairin beyitlerinde erittiği dini-nakli kaynaklar ışığında metodolojik olarak anlaşılmaya çalışılmıştır. Araştırma kapsamında Fuzûlî’nin Türkçe gazellerindeki celal ve cemal tecellilerini konu alan beyitler tespit edilmiş, bu beyitlerden konuyu en iyi yansıtanlar Kur’an-ı Kerim’deki ilgili ayetler ve hadis-i şerifler ışığında tasavvufi bakış açısıyla şerh edilmiş, uygun dokuz tematik ana başlık altında tasnif edilmiştir. Çok sayıda benzer beyitle karşılaşıldığında bazıları şerh edilmiş diğer beyitler şerh edilmeden verilmiştir. İnceleme neticesinde; bela ve sıkıntıları arınma ve manevi terakki vesilesi gören, maddi dünyadan vazgeçerek, Allah’ta yoklukta (fenafillah) huzura ve gerçek aşka eren tasavvuf fikirlerinin Fuzûlî’nin gazellerinde sık işlendiği ve Fuzûlî’nin şiir estetiğinde celal ve cemali birbirini yok eden iki zıt kutup olmaktan çıkardığı görülmüştür. Aksine bu kavramların, coincidentia oppositorum (zıtların birliği) ilkesi gereğince birbirini doğuran, tamamlayan ve kulu kesret karanlığından çekip vahdet nuruna ulaştıran ilahi birer terbiye metodu kabul edildiği görülmüştür. Şairin ızdıraba yüklediği tasavvufi ve felsefi anlam, insan psikolojisinin keder ve neşe arasındaki ontolojik serüvenine bütüncül bir derinlik kazandırmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Fuzûlî, tasavvuf, gazel, cemal ve celal, kahır ve lütuf, zıtların birliği, kesret ve vahdet.
Abstract
This study investigates the Turkish ghazals of Fuzûlî, one of the pinnacle figures of Classical Turkish poetry and Sufi literature, within the framework of the manifestations of jamal (divine grace, beauty) and jalal (divine wrath, majesty), which constitute the fundamental building blocks of Islamic ontology and Sufism. The Sufi motivations behind the lover’s endurance against cruelty, suffering, and the wounds of separation in Divan poetry are methodologically analyzed in the light of the religious-narrative sources embedded within the poet's couplets. Relevant couplets addressing these manifestations were identified, and those best reflecting the core themes were commentated through a mystical perspective and classified under nine thematic headings. The analysis reveals that Sufi concepts viewing tribulations as means of purification and spiritual elevation, and achieving tranquility through self-annihilation (fana fillah), are frequently recurring themes in Fuzûlî’s ghazals. Ultimately, it is observed that Fuzûlî’s poetic aesthetic transforms jalal and jamal from two mutually destructive opposing poles into complementary divine methods of spiritual education that give birth to one another in accordance with the principle of coincidentia oppositorum (unity of opposites), leading the servant from the darkness of multiplicity (kathrah) to the light of unity (wahdah).
Keywords
Fuzûlî, Sufism, ghazal, jamal and jalal, wrath and grace, unity of opposites, multiplicity and unity